طرح ها و پروژه ها
عنوان پروژه/طرح: اثرات عوامل محیطی رودخانه و دریاچه سد ارس بر رشد و نمو خرچنگ دراز آب شیرین
توضیحات:شماره مصوب: 86015-000-04-200000-019-2 واحد اجرا: مرکز تحقیقات آرتمیای کشور محل اجرا: استان آذربایجان غربی نام مجری: علی محسن پورآذری سال شروع: 1385 سال خاتمه: 1388
متن:

اهمیت وضرورت:

رودخانه "ارس" از رودهای دائمی و پُر آب استان می باشد که ارتباط نزدیکی با زندگی ساکنان استان و نواحی اطراف دارد. برای زمان های طولانی، آب این رودخانه تنها جهت مشروب نمودن برخی از زمین های کشاورزی اطراف مورد استفاده قرار می گرفت. جهت کنترل این جریانات آبی و کاربرد آن درمصارف مختلف، سد ارس در مسیر این رودخانه احداث شده است. این دریاچه، هم از نظرموقعیت مکانی و هم به جهت وسعت و عمق، قابلیت آنرا دارد کهزمینه تحقق بسیاری از برنامه های توسعه ای را در منطقه فراهم نمایند. تاًمین آب آشامیدنی، کشاورزی، صنعتی، قابلیت تولید آبزیان و امکان ایجاد منطقه تفریحی و تفرجگاهی از مهم ترین کاربردهای آن می باشد. لذا با توجه به پتانسیل های بالقوه این منبع آبی و به منظور بهره برداری مناسب از آن،در مطالعه حاضر سعی شد ضمن انجام بررسی های زیستی و غیر زیستیو مقایسه آنها باشاخص های استاندارد فیزیکی،شیمیایی و بیولوژیکی موجود، دگوگونی های که در اثر گذشت زمان در منطقه ایجاد می گردد را مورد ارزیابی قرار دهیم.

اهداف:

لازم بذکر است که اهداف ذیل در انجام این مطالعه دنبال می شد.

1-اندازه گیری فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی در رودخانه و دریاچه سد ارس

2-شناسایی پلانکتونهای موجود در دریاچه و رودخانه ارس

3-بررسی توان تولید دریاچه سد ارس از طریق محاسبه تولیدات اولیه و ثانویه

4-بررسی منابع احتمالی آلاینده ها در رودخانه و دریاچه سد ارس

5-تعیین تروفی حاکم بر رودخانه و دریاچه سد ارس از روی فاکتورهای زیستی و غیر زیستی

6-تعیین گروه های طولی و وزنی و نسبت جنسی در شاه میگو

7-بررسیتاثیر عوامل محیطی بر نرخ رشد شاه میگو

8-امکان اعمال مدیریت بهینه به منظور توسعه پایدار صید و صادرات شاه میگو.

9-امکان توسعه پرورش شاه میگو در سایر منابع آبی منطقه.

روش تحقیق:

رودخانه ارس یکی از مهم ترین و بزرگ ترین رودخانه های کشور و حوزه آبریز دریای خزر می باشد و از کشورهای ترکیه و آذربایجان (نخجوان) سرچشمه گرفته و در ناحیه میرقاپو (شمال غربی)، مرز ایران و جمهوری آذربایجان را تشکیل داده و در روستای دره شام (جنوب غربی) از ناحیه دشت ماکو خارج می گردد. حداکثر دبی رودخانه 2260 مترمکعب در ثانیه و حداقل آن 339 مترمکعب برثانیه می باشد. طول این رودخانه در شمال کشور حدود 1072 کیلومتر بوده و سد ارس بر روی رودخانه ارس احداث و در استان آذربایجان غربی واقع شده است. این سد در ناحیه شمال غربی کشور واقع بین 2 کشور ایران و جمهوری آذربایجان بطور مشترک اداره و بهره برداری می شود. لذا با توجه به تامین آب شرب بسیاری از شهرهای اطراف به همراه فعالیت های گسترده شیلاتی، کشاورزی و صنعتی در منطقه مورد مطالعه، نمونه برداری از آب رودخانه و سد ارس به مدت 1 سال از ایستگاه های تعیین شده برنامه ریزی و عملی شد.خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب با تناوب ماهیانه و در یک دوره یکساله صورت گرفت.نمونه برداری از آب توسط دستگاه روتنر از اعماق مختلف برداشت و پس از اختلاط به مقدار 2 لیتر از آن جهت انجام آزمایشات شیمیایی و اندازه گیری کلروفیلaبه آزمایشگاه منتقلگردید، لازم بذکر است که اندازه گیری خصوصیات فیزیکی در محل انجام گردید. جهت بررسی تراکم جمعیتی و تغییرات گونه ای پلانکتون ها در مناطق مختلف رود ارس و سد احداث شده بر روی آن ، نمونه برداری با تناوب ماهیانه از ایستگاه های تعیین شده از فروردین ماه تا اسفند ماه سال1387انجام گرفت. نمونه برداری ها بر روی دریاچه سد توسط لوله پلیکا بطول 25/2 متر و قطر 6 سانتی متر و بطور ستونی انجام گرفت، علاوه بر آن در ایستگاه های با عمق بیش از 5 متر یک نمونه پلانکتونی نیز از نزدیک به کف تا سطح با فاصله یک متر از همدیگر ( نمونه برداری پلکانی ) توسط یک روتنر با حجم 2 لیتر برداشته شد. در مورد رودخانه بدلیل جریانات آب، نمونه برداری به روش پیمانه ای و بوسیله سطل انجام گردید. جهت نمونه برداری فیتوپلانکتونی یک لیتر آب بطور مستقیم از کل آب جمع آوری شده تهیه شد. نمونه های زئوپلانکتونی نیز با فیلتر نمودن 30 لیتر از آب جمع آوری شده از هر ایستگاه توسط تور پلانکتون گیر با مش 55میکرون تهیه گردید. سپس نمونه های تهیه شده در ظروف نمونه برداری یک لیتری ریخته شده و تاریخ نمونه برداری و نام ایستگاه روی هر نمونه ثبت گردید و بلافاصله با فرمالین 4 درصد تثبیت و به آزمایشگاه منتقل گردیدند. نمونه های پلانکتونی بعد از 10 روز نگهداری در مکان سرد و تاریک و تعیین حجم، توسط پیپت یه محفظه های 5 میلی لیتری منتقل و بعد از گذشت 24 ساعت که نمونه ها کاملاًرسوب نمودند، شمارش و شناسایی توسط میکروسکوپ اینورتNikon مدلTS100 با بزرگنمایی400× (فیتوپلانکتون ها) وبا بزرگنمایی200× (زئوپلانکتون ها) و با استفاده از روشUtermohl(1958) در 3 تکرارانجام گرفت. نمونه برداری از شاه میگوی آب شیرین در دریاچه سد ارس به صورت فصلی و از 5 ایستگاه تعیین شدهانجام گردید. پس از انتقال نمونه ها به آزمایشگاه، ضمن تعیین جنسیت نمونه ها و برآورد درصد جنسی، ویژگی های زیست سنجی آنها شامل طول کل و وزن، برای هر شاه میگو ثبت گردید. برآورد گروه های طولی و وزنی به صورت کل و جداگانه برای نمونه های نر و ماده در هر فصل بعمل آمد. میانگین وزنی و طولی نمونه های نر و ماده در هر فصل با استفاده از آزمونt-Test مقایسه گردید. همچنین با استفاده از آزمونANOVA و Tukey، اختلاف میانگین وزنی و طولی هر جنس در طی چهار فصل بررسی شد.

نتایج:

نتایج حاصل از بررسی حاضر نشان می دهد که فیتوپلانکتون های مناطق مورد بررسی در کل شامل 7 گروه، 34 جنس و 47 گونه می باشدکه سد ارس با 34 جنس و 47 گونه، رودخانه ارس با 24 جنس و 35 گونه و خروجیسد ارس با 22 جنس و 32 گونه ، به ترتیب بیشترین تنوع گونه ای را به خود اختصاص می دهند. همچنین زئوپلانکتون های مناطق مورد بررسی در کل شامل 4 گروه، 37 جنس و 58 گونه بودهو به ترتیب سد ارس با 37 جنس و 58 گونه ، رودخانه ارس با 29 جنس و 42 گونه وخروجیسد ارس با 28 جنس و 35 گونه بیشترین تنوع گونه ای را به خود اختصاص می دهند. بیشترین میانگین طولی در شاه میگوی نر و ماده در فصل تابستان به ترتیب 59/23 ± 30/120میلی متر و 68/14 ± 80/112 میلی متر و کمترین طول شاه میگوی نر در فصل پاییز با میانگین 84/16 ± 64/95 میلی متر و شاه میگوی ماده در فصل زمستان با میانگین 21/12 ± 52/100 میلی متر مشاهده شده است. بر اساس نتایج حاصل از بررسی فاکتورهای زیست سنجی شاه میگوبیشترین میانگین وزن نر41±41/59 گرم و کمترین میانگین وزن آن 63/17 ± 19/26 گرم به ترتیب در فصل تابستان و پاییز مشاهده شد. بیشترین میانگین وزن ماده در فصل تابستان 22/13 ± 70/35 گرم و کمترین مقدار نیز در فصل زمستان به میزان 27/10 ± 12/28 گرم مشاهده شد. بر اساس نتایج در تمام فصول نمونه برداری، نرها بیشترین درصد صید را شامل می شوند. بیشترین درصد نر صید شده متعلق به فصل پاییز با 14/60 درصد و کمترین مقدار آن متعلق به فصل بهار با 16/53 درصد می باشد. نتایج آنالیز واریانس یک طرفه نشان از تنوع در اختلاف میانگین وزن نمونه های نر نسبت به نمونه های ماده دارد. بطوریکه در نمونه های نر، فصل تابستان با کلیه فصول دیگر و نیز در فصول بهار و پاییز نسبت به هم دارای اختلاف معنی دار می باشند. در نمونه های ماده این اختلاف تنها بین نمونه های فصل تابستان با دو فصل پاییز و زمستان مشاهده می شود (ANOVA, p<0.05). همچنین نتایج نشان می دهد که تنها در فصل پاییز بین نمونه های نر و ماده از نظر وزنی اختلاف معنی دار وجود ندارد (p>0.05)، همچنین در فصول بهار و تابستان نمونه های نر از نظر آماری سنگین تر از نمونه های ماده بوده و برعکس در فصل زمستان نمونه های ماده وزین تر از نمونه های نر می باشند. آنالیز واریانس میانگین طول شاه میگو سد ارس نشان می دهد که تنها بین میانگین طولی نمونه های نر، در فصل زمستان و پاییز اختلاف معنی دار وجود ندارد (ANOVA, p>0.05). این درحالیست که تغییرات میانگین طولی در بین فصول مختلف در نمونه های ماده نسبت به نمونه های نر کمتر است و تنها میانگین طولی در فصل تابستان با سایر فصول اختلاف معنی دار دارد (ANOVA, p<0.05). مقایسه آماری حاکی از آن است که در فصول بهار، تابستان و پاییز اختلاف معنی داری بین میانگین طول نر و ماده وجود دارد (t-Test, p<0.05) با این تفاوت که در فصل بهار و تابستان نمونه های نر بزرگتر از ماده بوده ولی برعکس در فصل پاییز نمونه های ماده طولی بیشتر از نمونه های نر دارند.

دستورالعمل فنی:

معضل امروزه منابع آبی دخالت های بی رویه انسان در روند طبیعی اکوسیستم آنهاست که عواقب وخیمی را به همراه داشته و از نظر زیست محیطی هم زیان های جبران ناپذیری را بدنبال دارد، نتایج مطالعه حاضر نیز گویای آن می باشد که رود ارس و سد احداث شده بر روی آن نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. لازم بذکر است که بدلیل حجم فراوان آب در رودخانه ارس و کمی کانون های آلوده کننده درطول مسیر که امکان رفع آنها با خود پالایی آب وجود دارد و با توجه به مقدار عددی بعضی از فاکتورهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی اندازه گیری شده، در شرایط فعلی مشکلی از نظر فعالیت های شیلاتی در مسیر رودخانه ارس احساس نمی شود (از چشمه ثریا تا ورودی دریاچه سد ارس که بخشی از مطالعه حاضر این منطقه را پوشش می داد)، ولی با ادامه روند فعلی که ما شاهد افزایش روز افزون تخلیه فاضلاب های مختلف به داخل دریاچه سد ارس می باشیم و از طرفی توسعه روزافزون فعالیت های کشاورزی و صنعتی در محدوده این دریاچه، لزوم توجه بیش از پیش مسئولین امر به اصلاح ساختارهای موجود و بهبود وضعیت آبزی پروری در منطقه بالاخص شاه میگو (میزان تولید شاه میگو در دریاچه سد ارس در طی سالهای 1385- 1381 و بر اساس گزارش سال 1386 آقای دکتر متین فر، 200تن درسال بوده است این در حالی است که بر اساس نتایج مطالعهحاضر، تولید شاه میگوی در این دریاچه از سال1386 به بعد بشدت کاهش یافته است) را گوشزد می نماید. با تمام این احوال تنها تجربه، آزمایش و مطالعات تکمیلی آینده می تواند جوابگوی مسائل متعددی باشد که در بهبود وضعیت فعلی و ایجاد شرایط لازم برای افزایش تولید در این منبع آبی موثر باشند.

توصیه ترویجی:

- به نظر می رسد تخلیه فاضلاب های شهری، روستایی و توسعه کشاورزی به همراه خشکسالی های اخیر بر کیفیت آب سد ارس تاثیر منفی گذاشته است، لذا جهت حفظ توازن دینامیکی اکوسیستم سد فوق، بایستی از راهکارهای مناسب برای کنترل پدیدة تغذیه گرایی و به تبع آن خطر مسمومیت ناشی از شکوفایی جلبکی استفاده کرد.

-در حال حاضر تنها منبع صید و صادرات شاه میگو چنگ باریک ایران، دریاچه مخزنی سد ارس می باشد زیرا با بالا آمدن آب دریا و نفوذ شوری و تشدید ورود آلاینده ها به تالاب انزلی، ذخایر شاه میگوی تالاب انزلی به نابودی گرائیده است(متین فر و همکاران، 1386 وعبدالملکی، ‌1383). تروفی شدید دریاچه سد ارس(بویژه در فصل تابستان که پدیده شکوفایی جلبکی رخ می دهد) و در نتیحه آن تراکم بالای جلبک های غیر مفید، می تواند بر حیات شاه میگو در این دریاچه تاثیر منفی گذاشته و دخایر آنرا کاهش دهد، لذا بمنظورعدم تکرار مشکل تالاب انزلیدر سد ارس، لازم است مسئولین امر به فکر چاره جویی در این خصوص بوده و از تجربیات و مساعدتهای تمامی دستگاههای ذیربط جهتقطع فاضلاب های خانگی شهر نخجوان که کانون اصلی آلودگی در بدنه اصلی دریاچه سد ارس می باشد بهره مند شوند.

- 5 شرکت خصوصی با بکار گماردن صیادان به بهره برداری از ذخایر شاه میگوی سدارس اشتغال دارند، بطوریکهدر سال های 1380- 1364، میانگین صید سالیانه حدود 50تن درسال و از سال های 85- 1381، حدود 200 تن درسال بوده است (متین فر و همکاران، 1386).با در نظر گرفتن این موضوع که در بررسی حاضر، تنها 46/16 درصد از کل جمعیت وزنی بالاتر از 50 گرم دارند، باید قبول کرد که در طی 6 سال گذشته ذخایر شاه میگوی آب شیرین در دریاچه سد ارس به شدت کاهش یافته که دلیل آن را می توان به دو عامل مستقل فشار صید(وجود 5 شرکت بهره بردار در این منبع آبیو نبود تشکل قوی در خصوص شاه میگو در منطقه،رقابتی ناسالم را بین آنها بوجود آورده است)، علی الخصوص صید ضمنی و یا نامساعد بودن شرایط اکولوژیکینسبت داد، که نیاز است جهت تشخیص عامل اصلی و یا تعیین سهم هر کدام از عوامل فوق بررسی های لازم را انجام داد.

-چنانچه بهره برداری از شاه میگو بر اساس توسعه پایدار و بر مبنای میزان مجاز قابل برداشت صورت پذیردپس از 5 سال از معرفی شاه میگو در سیستم های آبی مناسب، می توان حداقل 50 کیلوگرم از هر هکتارشاه میگو برداشت نمود( متین فر و همکاران، 1386). بنابر این از سد مخزنی ارس با مساحتی حدود 14500 هکتارو با احتساب حداقل برداشت 50 کیلوگرم از هر هکتار، ‌امکان تولید حدود 725 تن شاه میگو در سال وجود دارد، این در حالی است که شاه میگوی چنگ باریک صادر شده از ایرانبه فرانسه، بوسیله یک شرکت فرانسوی و بطور تصادفی وارد آب های جنوب آنکشور شده و در حال حاضر زی توده قابل برداشت آن 176 کیلوگرم در هکتار گزارش شده است (متین فر و همکاران، 1386 وLaurent, 2005)،‌ که در این صورتامکان تولید حدود 2500 تن شاه میگو در ارس وجود دارد.

- تدوین روش های مدیریتی علمی و اصولی به منظور افرایش بهره وری (راندمان تولید)، قبل از رها سازی شاه میگو و با توجه به شرایط و پتانسیل های بالقوه هر یک از منابع آبی.

- سپردن مدیریت استحصال و بهره برداری شاه میگو به بخش خصوصی با ایجاد و تقویت اتحادیه ها و تعاونی های ملی و منطقه ای به منظور تولید پایدار و هدفمند.

- مطالعه در خصوص راه های جبران کمبود کلسیمدر منابع آبی که همانند سد ارس با این مشکل مواجه می باشند(مهم ترین عنصر برای رشد سخت پوستان، کلسیم می باشد، نیاز کلسیم در طی پوست اندازی بسیار بالا بوده زیرا مقدار زیادی از کلسیم به همراه کوتیکول پوسته از بین می رود).

-رود ارس بدلیل حجم فراوان آب و کمی کانون های آلوده کننده درطول مسیر (بویژه از چشمه ثریا تا شهرستان پلدشت) که امکان رفع آنها با خود پالایی رودخانه وجود دارد، منطقه مساعدی برای گسترش فعالیت های شیلاتی می باشد، لذا پیشنهاد می شود از پتانسیل های بالقوه موجود، جهت افزایش میزان تولید و اشتغال در منطقه با ایجاد مجتمع های تولیدی بهره برداری گردد.

-گروه تحقیق طی بررسی هایی که در مدت اجرای پروژه در منطقه بعمل آورد، عامل اصلی مشکلات حاکم بر شاه میگو در سد ارس را نبود یک تشکل قوی و منسجم که بتواند آثار زیان بار هر یک از عوامل دخیل در کاهش تولید را پیش بینی و با توجیه بهره برداران و صیادان پیش گیری نماید دانسته و امیدوار است مسئولین امر تدابیر لازم را برای ساماندهی وضعیت موجود اتخاذ نمایند.

مسایل و مشکلات شاه میگو در سد ارس:‌

- عدم انجامبررسی های مستمر در مورد میزان ذخایر موجود در سد ارس به منظور صدور مجوز برداشت سالیانه شاه میگو و همچنینبررسی اثر بهره برداری بر ذخایر.

-نبودن یک مرکز تکثیر و پرورش، ویژه شاه میگو جهتتامین شاه میگویمورد نیاز در منطقه.

-صید غیر مجاز، بی رویهو خارج از فصل

- صید از مناطق ممنوعه و قرق گاه ها

-عدم دقت در باز گرداندن شاه میگوهای زیر ساز و همچنین مولدین حامل تخم به دریاچه سد.

- عدم رعایت فصل صید ، با توجه به دوره تولید مثل و زادآوری شاه میگو.

- صید شاه میگو توسط ماهیگیران (بدلیل استفاده از دام های با اندازه چشمه 3 یا 4، که ضمن صید ماهی, مقدار زیادی شاه میگو نیز صید می شود).

- وجود 5 شرکت بهره بردار در این منبع آبی، رقابتی ناسالم را بین آنها بوجود آورده است.

- نبود تشکل قوی در خصوص شاه میگو در منطقه.

ویژگی مناطق کاربرد:

در حال حاضر شاه میگو به 13 استان و 34 منبع آبیکشور با وسعت بیش از 23000 هکتار معرفی شده است( متین فر و همکاران، 1386).پرهیز از توسعه بی برنامه معرفی شاه میگو به منابع آبی متعدد، قبل از تکمیل زنجیره مطالعاتی و تحقیقاتی لازم و کافی در این خصوص، به منظور مقابله با پیامدها و مشکلات احتمالی می تواند ما را در رسیدن به اهداف یاری نماید.

تعداد بازدید:246
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور می باشد

Designed by taJan System Co