طرح ها و پروژه ها
عنوان طرح/ پروژه:‌ پراکنش وفراوانی زئوپلانکتون در دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر)، تهران
توضیحات:شماره مصوب کد پروژه: 94003-9454-12-73-14 واحد اجرا: موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی (بندر انزلی) محل اجرا: استان تهران نام هماهنگ کننده/ مجری: جلیل سبک آرا سال شروع: 1394 سال خاتمه: 1395
متن:

اهمیت، ضرورت، اهداف و روش تحقیق:

مطالعات اکوسیستمهای آب شیرین جز مطالعات لیمنولوژی محسوب میگردد. مطالعه فیزیکو شیمیائی و بیولوژیک و ارتباطات انها با یگدیگر در رودخانه این امکان را بوجود می آورد تا مدیریت اکوسیستمهای آبهای جاری را به طریق اصولی انجام داد. دریاچه چیتگر یا دریاچه شهدای خلیج‌فارس دریاچه‌ای مصنوعی است که در شمال غربتهران و در منطقه ۲۲ شهرداری تهران واقع شده‌، مساحت این دریاچه ۱۳۰ هکتار بوده و در مجاورت آن ۱۲۰ هکتار مجموعه تفریحی نیز در پهنه خشکی ایجاد شده است. این­ دریاچه مصنوعی درشمال پارک جنگلی چیتگر قرار گرفته و ازجنوب­ دریاچه به آزاد راه تهران-کرج ، از شمال به بزرگراه همت، از شرق به بزرگراه­آزادگان وازغرب به مناطق مسکونی منطقه ۲۲ شهرداری تهران محدود شده است.رودخانه­های کن از شرق و وردآورداز غرب دریاچه عبور می کنند. منبع اصلی تامین آب این دریاچه رودخانه کن بوده که در قسمت شرقی دریاچه قرار گرفته و بیش از 90 درصد وروردی آب دریاچه از رودخانه مذکور است. مساحت محدوده دریاچه بر اساس طرح تفصیلیدریاچه وسعت آنبه 130 هکتار و حجم مخزن۱۱- 5/9 میلیون متر مکعب برآورد شده که برای استفاده چند منظوره از پتانسیلهای دریاچه باهدف حفظ کیفیت آب و استفاده از آبزیان اقتصادی برای صید ورزشی در این دریاچه مورد توجه قرار گرفته است.

در این راستا مطالعات آبزی پروری دریاچه چیتگر می­تواند ابزاری مناسب برای مدیریت وبهره برداری پایداربا تاکید بر حفظ کیفیت آب بوده و بررسی پراکنش وفراوانی زئوپلانکتون بخشی از مطالعات جامع این دریاچه بوده است.این بررسی نخستین مطالعه جامع بوده که توسط پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی انجام گردید. با انجام مطالعات لیمنولوژیکی حصول داده های غیر زیستی (فیزیکی و شیمیائی)، و بیولوژیک همچون پلانکتون، کفزیان و ماهیان از طبیعت طی سالهای متمادی، مدیریت اکوسیستمهای آب شیرین برای حفاظت و توسعه پایدار امکان پذیر خواهد شد. در مطالعه حاضر بررسی وضعیت لیمنولوژیک با هدف حفظ تنوع بیولوژی و کیفیت آب دریاچه در قالب بررسی فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، بی مهرگان کفزی و ارتباط آن با نوترینتها و پارامترهای فیزیکی آب، شناسائی و فراوانی نسبی ماهیان از اهمیت ویژه برخوردار است، که در نهایت با ارائه راهکار عملی استفاده بهینه از دریاچهمیسر خواهد شد.از اینرو اهداف مطالعات حاضر به شرح زیر می باشد:1- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش پلانکتون (فیتوپلانکتون وزئوپلانکتون) 2- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش کفزیان 3- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، فراوانی نسبی ماهیان رودخانه4-تجزیه تحلیل پارامترهای فیزیکو شیمیائی آب.

یکی از مهمترین فاکتورهای کیفیت آب مربوط به پلانکتون است، جوامع پلانکتونی در برابر تغییرات محیطی واکنش بسیار سریع نشان می دهند . ساختار جمعیت پلانکتون تنها وابسته به میزان غلظت نوترینت هانمی باشد. عوامل دیگر نظیر فاکتورهای فیزیکی (دما، شوری، کدورت، هدایت الکتریکی....)، فاکتورهای شیمیائی (ویتامین، آنتی بیوتیک) و عوامل بیولوژیک همچون رشد و تغییرات جمعیت جلبکها، انگل، شکارچی و رقابت نقش مهمی دارند. بطورکلی جوامع پلانکتون در مکان و زمانهای متفاوت ثابت نبوده و تغییرات فصلی و سالانه فراوانی را باعث می شوند. زئوپلانکتون یکی ازپارامترهای زیستی بوده که نقش مهمی را در اکوسیستم دریاچه ها و زنجیره غذائی ایفا می­کند. برخلاف جلبک­ها، زئوپلانکتون موجوداتی میکروسکوپی بوده که قادر به تولید در زنجیر غذائی خودشان نمی باشند. آنها مصرف کننده میلیون ها جلبک وکنترل­کننده وضعیت شکوفائی جلبکی هستند. البته زئوپلانکتون قادر به مصرف جلبکهای سبز- آبی نبوده و در طبیعتمی­تواند مشکل ساز باشد. زئوپلانکتون منبع غذائی با ارزش برای ماهیان پلانکتون خوار و سایر آبزیان می باشد. سلامتی رده های پائینی هرم غذائی همچون زئوپلانکتون تضمینی برای حفاظت و بقا موجودات رده های بالاتر هرم غذائی همانند ماهیان و حتی انسان بوده است. زئوپلانکتون همانند یک پمپ بیوژلویک عمل کرده و مسیر انتقال انرژی از فیتوپلانکتون (تولید کننده گان اولیه) به مصرف کننده گان سطوح بالا همچون ماهیان و سایر آبزیان می­باشد. بررسی­ها و مطالعات روی بی مهرگان آبزی در نواحی عمیق دریاچه ها عامل مهمی در تعیین سطح تروفی دریاچه محسوب می­شوند. این درحالی است که بی مهرگان آبزی در منطقه ساحلی و لیتورال از اهمیت زیادی برای تعیین سطح تروفی برخوردار نبوده کهاین می­تواند بعلت دشواری در نمونه برداری و ساختار متفاوت زیستگاهی و تغییرات و نوسانات سطوح آب و فراوان بودن گونه ها در نمونه ها باشد.بهرحال ترکیب اجتماعات در منطقه ساحلی تحت تغییرات نوترینت ها مدام در حال نوسان می­باشد.در کنار پارامترهای بیولوژیک، عوامل فیزیکو شیمیائی نقش بسیار اساسی در طبقه بندی اکولوژیک ایفا می­کنند. از مهمترین این فاکتورها که کاربرد بسیار وسیعی دارند غلظت نوترینت ها (میزان ترکیبات فسفر و نیتروژن)می باشد. نیتروژن و فسفر از نوترینت هایی هستند که نقش بسیار اساسی در یوتریفیکاسیون منابع آبی دارند. بخشی از نوترینت ها از منابع طبیعی و عمده آنها ناشی از فعالیتهای انسانی بوده و به شدت اکوسیستم را تحت تاثیر خود قرار می دهد.وسعت کل مجموعه در حدود ۲۵۰ هکتار است که ۱۳۰ هکتار آن پهنه آبگیر (دریاچه) و مابقی پهنه ساحلی است. حجم دریاچه پشت سد نیز درحدود 5/6 میلیون متر مکعب برآورد می‌گردد. طول تاج سد دریاچه ۷۳۰ متر و عرض آن ۱۲ متر، طول پهنه ساحلی پیرامون دریاچه ۴۸۸۰ متر و طول دریاچه ۱۶۵۰ متر می‌باشد.حداقل رقوم دریاچه 1244 و حداکثر رقوم سطح آب دریاچه 1264 متر برآورد شده است. در رقوم 1264 متر ، حداکثر عمق دریاچه حدود 20 متر از کف آبراهه پیش بینی گردید. حجم دریاچه 10328230 متر مکعب و حداکثر تغییرات مجاز تراز سطح دریاچه یک و نیم متر خواهد بود.فاز اول مطالعات با هشت دور نمونه برداری انجام شد. نمونه برداری طی سالهای 92 الی 94 وهر دو ماه یکبار در طول سال انجام ودر فصل تابستان بدلیل فعالیت بالای موجودات زنده در هر سه ماه صورتپذیرفت.

نمونه های زئوپلانکتونی توسط تورکمرشکن (Juday net) به شکل کشش عمودی از نزدیک کف تا سطح یک نمونه برداشت شد. نمونه ها بلافاصله با فرمالین به نسبت 4 درصد فیکس و جهت بررسی کمی و کیفی به آزمایشگاه منتقل گردیدند. روشهای نمونه برداری و شناسایی نمونه ها براساس روشهای استاندارد موجود انجام شد. درآزمایشگاه‌ نمونه‌ های‌ زئوپلانکتونی ‌بعداز تعین حجم وهمگن‌کردن‌ توسط‌ پیپت ‌به ‌محفظه‌های5 میلی‌لیتری شمارش‌منتقل ‌و بعد از زمان کافی‌ جهت ‌رسوب‌، بوسیله ‌میکروسکوپ ‌اینورت‌شناسایی وشمارش شدند. درنهایت‌ تراکم‌ زئوپلانکتون‌ درلیتر، درهرایستگاه‌ تعیین‌ ودرفرمهای‌ اطلاعاتی‌ شاخه‌ بندی‌ شده‌ ثبت‌ وتراکم‌ شاخه‌ وسرانجام‌ تراکم‌ کل‌ محاسبه‌ گردید .جهت تجزیه تحلیل آماری از نرم افزار آماریSPSSنسخه 16 و روش انالیز واریانس یکطرفه برای عوامل غیر زیستی و روش ناپارامتری برای پارامترهای زیستی پلانکتون و کفزیان استفاده شد. آنالیز مولفه های اصلی جهت دسته بندی فراوانی گروه های زیستی (ماهیان و پلانکتون) انجام گردید. جهت تعیین همبستگی و ارتباطات بین فاکتورهای زیستی و متغییرهای محیطی از آنالیز تطبیق متعارف استفاده شد.

نتایج و بحث:

دراین بررسی­ تعداد 37 جنس زئوپلانکتون دردریاچه شناسایی گردید ، بیشترین جمعیت متعلق به شاخه(Rotifera)Rotatoria با تعداد 20 جنس و کمترین جمعیت راNematodaو Oligochaetaبا تعداد 1 جنس شامل بوده است. بیشترین تعداد گروههای زئوپلانکتونی در مهر 92 با تعداد 21 جنس و کمترین در ماه بهمن 92 با تعداد 7 جنس بوده است ،شاخهRotatoria در همه ماهها از نظر تعداد جنس های زئوپلانکتونی غالب بوده ، و بیشترین جنس در ماه مرداد 93با تعداد 15 جنس مشاهده گردید.

مطالعات نشان داد، زئوپلانکتون غالب از شاخه روتاتوریا(Rotifera)با میزان 85 درصد( فراوانی61عدددرلیتر)بوده است. زیرسلسلهProtozoa شامل شاخه­هایActinopoda, RhizopodaوCiliophora از نظرفراوانیدر مقام دوم با میزان 11 درصد (فراوانی 8 عدد در لیتر) وArthropodaبا میزان 3 درصد (فراوانی 3 عدد در لیتر) در رتبه سوم قرار گرفته و سایرگروههای زئوپلانکتون 1 درصد فراوانی زئوپلانکتونی را به خود اختصاص داده اند ، میانگین فراوانی زئوپلانکتونی 72 عدد در لیتر طی مدت مطالعه بوده است. نتایج نشان داد، بیشترین میانگین فراوانی زئوپلانکتون در ماه بهمن 92 با میزان 170±240عدد درلیتر وکمترین میانگین فراوانی زئوپلانکتون در ماه آذر 92با میزان 5 ± 12 عدد در لیتر متغیر بوده است. نتایج آنالیز آماری نشان داد، اختلاف معنی دار در فراوانی زئوپلانکتون در ماههای مختلف موجود است0.05)>(p .

میانگین فراوانی سالانه زئوپلانکتون در دریاچه چیتگر در مقایسه با دریاچه های دیگر بسیار اندک و تغییرات فراوانی زئوپلانکتونی بین 6 تا 700 عدددرلیتر و میزان میانگین فراوانی سالانه آنها 72 عدد در لیتر می­باشد. مطالعات زئوپلانکتون­ دریاچه چیتگر نشان­داد، ازنظر تعداد شاخه های شناسائی شده با دریاچه های ­مهاباد، ماکو وقلعه چای تقریبا مشابه است، درسایردریاچه های مطالعه شدهتعداد گروههای زئوپلانکتونی بین 3 یا 4 عدد بوده و از نظر غنای گونه ای دریاچه چیتگر با میزان 37 گروه بیشترین غنای گونه را در مقایسه با مطالعات پیشین داشته است، گروههای زئوپلانکتونی شناسائی شده در دریاچه های مهاباد، ماکو، دشت مغان نزدیک و مشابه مطالعه حاضر می­باشند .

همچنین مطابق مطالعات رابطه منفی بین­آلودگی دریاچه­های آب شیرین وشاخص­تنوع زیستی حاکم است، لذا براساس­این­کلاسه بندی دریاچه هائی کهمیانگین شاخص تنوع زیستی آنها بین 1 تا 2 بوده، درگروه دریاچه های ­معتدل (Moderate) قرار می­گیرد. بنابراین دریاچه چیتگر با میزان میانگین شاخص تنوع زیستی 5/1 جزاین ­گروه می­باشد.

دستور العمل فنی و توصیه ترویجی:

آبهای شیرین مهمترین پیکره آبهای داخلی در دنیا محسوب میشوند. آنها فقط بخش کوچکی (02/0) درصد از آب های کره زمین را شامل بوده در حالیکه آب های زیر زمینی کمی بیشتر از 1 درصد و یخهای قطبی تقریبا 2 درصد از کل هیدروسفر را دارا بوده اند. بنابراین با وجود کم بودن ذخایر آب شیرین کره زمین، نقش بسیار مهمی در ادامه حیات دارد. مطالعات و اندازگیری فاکتورهای زیستی، غیر زیستی جهت توصیف و روند تغییرات محیط آبی بوده و این مطالعات تاکید بر جمع آوری داده ها و آنالیز آنها برای یک هدفداشته و آن توصیف و بیان کیفیت آب است.

بهره گیری از منابع آبی و استفاده از آنها در توسعه آبزی پروریمد نظر تمام کشورهامی باشد ،بهره برداری معقول و پایدار از دریاچه و در شکل کلی مدیریت جامع در قالب انجام مطالعه و بررسی تحقق می یابد.اِعمال مدیریت زیستی دریاچه ها بعنوان روشی علمی در بهبود کیفیت آب دریاچه ها قبل ازسال 1970 مورد توجه بوده وپس از آن بصورت کاربردی مورد استفاده قرار گرفت. بواسطهاهمیت کیفیت آب توجه بیشتر به این بخش از ضروریات بهره برداری از دریاچه ها بشمار می رود. در این راستا شناخت زیستی وغیر زیستی دریاچه و بررسی وضعیت اکولوژیک آن می تواند ابزاری مناسب برای مدیریت وبهره برداری پایداربا تاکید بر حفظ کیفیت آب باشد. برای رسیدن به این هدف:

1- ضرورت انجام این بررسی، اهمیتزئوپلانکتونی وارتباط آنها با تولید کنندگان اولیه در این دریاچه و تعیین نقش زیست محیطی این گروه آبزی در اکوسیستم آن بوده که با بررسی جمعیت و پراکندگی و انتشار آنها در مناطق مختلف این دریاچه قادریم توان تولید و باروری را ارزیابی نموده و اثرات زیست محیطی آنها را در زندگی ماهیان و تغذیه لاروهای آنها تعیین نماییم .

2- ارائه الگوی مناسب و اقتصادی پرورش ماهی و تعیین مناطق مستعد جهت توسعه شیلاتی و صیدتفریحی- ورزشی با توجه به ویژگیهای دریاچه.

مطالعه حاضر برای نخستین بار بعد از احداث دریاچه در خصوص مدیریت و توسعه پایدار دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر) انجام می گیرد و بطور ویژه تمرکز به همبستگی و ارتباطات داده های فیزیکو شیمیایی آب، ترکیب و تراکم فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون و بی مهرگان کفزی، ترکیب و ساختار جمعیت ماهیان بومی و غیر بومی، تعیین توان و ظرفیت تولید و سطح تروفی دارد. همچنین تاکید دارد که چگونه گروههای زیستی و غیر زیستی در تغییر و تحولات دریاچه ها نقش ایفا می کنند. مدیریت‌ صحیح‌ و بهره برداری‌ اصولی‌ ازدریاچه‌ سد ایجاب‌ می‌کند که‌ اطلاعات‌ ومطالعات‌ انجام‌ شده‌ درکلیه‌ زمینه‌ هاجمع‌ آوری‌ گشته‌ ونکات‌ مثبت‌ ومنفی‌مخزن‌ آبی‌ مورد بررسی‌ قرارگیرد، زیراتنها در کنار شناخت‌ این‌ ارزشها قادریم‌ راه‌ حلهای‌ مناسب‌ باپشتوانه‌ علمی‌ ارائه ‌نماییم‌، آنچه‌ دراین‌ مطالعات‌ می‌ بایست‌ مورد توجه‌ قرار گیرد، همفکری‌ وتوجه‌ همه‌ عوامل‌ موثردرجهت‌ تغییرات ‌مفید دردریاچه‌ سد می باشد. امیداست‌ درقالب‌ این‌ طرح‌ ومطالعات‌ تکمیلی‌ بتوان‌ به‌ دیدگاههای‌ مشخص‌ وقطعی‌دراین‌ زمینه‌ دست‌ یافت‌.

ویژگی مناطق کاربرد توصیه ترویجی:

محل دریاچه مصنوعی پارک چیتگر در ابتدای دشت تهران و در نزدیکی مرز کوه و دشت و حدود3 کیلومتری آن واقع شده است. محل این دریاچه در اوایل دشت در محلی که حالت تپه ماهوری داشته یا در حقیقت در محل مدخل ورودی آبراههها و رودخانه ها و مسیل ها به دشت ودر محل تشکیل مخروط افکنه ها واقع میگردد. در حقیقت محل دریاچه پارک چیتگر در دره یک آبراهه در مابین دو تپه از جنس آبرفت های متراکم مکان یابی شده و محل این سد در ابتدای بالادست این دره در نظر گرفته شده است.

طول دریاچه 2500 متر و عرض آن 900 متر و شیب زمین یا کف دریاچه از بالا دست و جناحین به سمت مرکز و پائین دست دریاچه است به طوری که حالت کاسه ای شکل نامتقارنی به خود می گیرد. پست ترین نقطه دریاچه دارای ارتفاع 1244 متر از سطح دریا و حاشیه دریاچه در بالا دست دارای ارتفاع 1264 متر از سطح دریا است. از کلیه نقاط حاشیه ای دریاچه شیب به سمت نقطه ورودی به دره بین دو تپه پارک چیتگر در ضلع جنوبی دریاچه متمرکز می شود.

وجود کاربری های گوناگون در حواشی این دریاچه و استفاده بی رویه از منابع آبی و عدم کنترل ونظارت برآنمنجر به آلودگی آب آن خواهد شد. اهمیت آب ، هوا و خاک بعنوان بستر زندگی بر هیچ کس پوشیده نبوده و مهمترین پدیده در فر آیندهای بیرونی زمین ، جریان آبهاست. دریاچه ها یکی از اجزا و ارکان مهم محیط زیست بشمار رفته که علاوه بر این که محیط زیست جانوران و گیاهان گوناگون هستند تامین بخش اعظم غذایی مورد نیاز جوامع انسانی بطور مستقیم و یا غیر مستقیم به منابع آبی مختلف وابسته میباشد . دریاچه شهدای خلیج فارس با وسعت 130 هکتاردر غرب تهران مجاور پارک چیتگر به منظور معتدل کردن هوای خشک تهران ومنطقه گردشگری غرب تهران که منبع تغذیه اصلی آب آن از رودخانه کن بوده، احداث گردید. ساخت مناطق و اسکله های گردشگری در اطراف آن امکان توانمندی منطقه را برای ایجاد فعالیتهای تفریحی وتوریستی افزایش می دهد.از آنجا که دریاچه چیتگر در موقعیت جغرافیائی بسیار عالی گردشگری غرب تهران قرار گرفته و بدلیل قابل دسترسی راحت به این مکان، صید ورزشی میتواند نقش بسیار عالی در آرامش و تقویت روحیه مردم داشته باشد. در این راستا ایجاد سایتهای تفریحی جهت صید ورزشی برای گونه های متفاوت کپورماهیان پیشنهادمی­گردد، تا مازاد کپور تولید شده به دلیل امکان تکثیر طبیعی آن در دریاچه، صید گردد و اکوسیستم تعادل خود را حفظ نماید. براساس شرایط حاکم در دریاچه صید تفریحی به دو روش توصیه میشود، صید در منطقه ساحلی اطراف دریاچه و صید در داخل قایق در میان دریاچه امکان پذیر می باشد.

براساس نوع گونه ماهیان نیز دو روش صید پیشنهاد میگردد، 1- روشFly Fishingبرای ماهیانی که در لایه سطحیآب تغذیه می کنند. 2-روشBait Fishingبرای ماهیانی که از لایه های میانی و نزدیک بستر همچون کپور معمولی تغذیه میکنند. فصل صید از اواسط اردیبهشت تا اوایل آبان براساس شرایط محیطی در نظر گرفته میشود. نوع طعمه بکارگیری درصید ورزشی کرم، تخم، لارو حشرات و طعمه مصنوعی بوده و از نظر زمان صید تفریحی صبح زود یا اوایل غروب می باشد. در خصوص بهره برداری شناور، از قایق موتوری بدلیل ایجاد آلودگی در آب ترجیحا بهره گیری نگردد، بجای قایق های دو زمانه دود زا از قایق های پاروئی، بادبانی و یا قایق های مجهز به موتور برقی یا 4 زمانه استفاده گردد. بطورکلی بر اساس یافته های حاضر دریاچه چیتگر در طبقه بندی اکوسیستمهای با سطح تروفی بسیار پائین و به لحاظ تولید آبزیان بسیار فقیر می­باشد، جلوگیری از غذا دهی ماهیان دریاچه توسط گردشگران و ممانعت از ریختن زباله در دریاچه از عواملی است که می تواند تا حدی سطح تروفی دریاچه را پایدار نگه دارد.حفظ کیفیت آب دریاچه شهدای خلیج فارس برای گردشگری و مناطق مسکونی اطراف آن در منطقه 22 تهران بسیار مورد توجه می­باشد.از آنجائیکه مطالعه جامع لیمنولوژیک برای اولین بار در دریاچه چیتگر در سالانجام گردید، دارای یافته­های پایه­ای بوده و شمائی از وضعیت لیمنولوژیک حاکم بر دریاچه را در منطقه مورد مطالعه به تصویرکشیده از اینرو جهت حفاظت و توسعه پایدار این اکوسیستم آبی پیشنهاد می­گردد، مطالعات پایش عوامل زیستی و غیر زیستی و ارزیابی اثرات آلودگیهای محیطی دریاچه چیتگر در پروژه های آتی مد نظر قرارگیرند.

تعداد بازدید:130
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور می باشد

Designed by taJan System Co