طرح ها و پروژه ها
عنوان طرح/ پروژه:‌ مطالعه بوم شناختی دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر)، تهران
توضیحات:شماره مصوب کد پروژه: 9454-12-73-14 واحد اجرا: موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی (بندر انزلی) محل اجرا: استان تهران نام هماهنگ کننده/ مجری: سیامک باقری سال شروع: 1394 سال خاتمه: 1395
متن:

اهمیت، ضرورت، اهداف و روش تحقیق:

دریاچه چیتگر با هدف ایجاد یک مکان تفریحی و تفرجگاهی و همچنین تلطیف هوای منطقه ایجاد گردید. این دریاچه در کنار مجموعه ی ورزشی آزادی، پارک چیتگر و پارک ارم مجموعه تفرجگاهی کاملی را برای ساکنان تهران و منطقه فراهم خواهد کرده است. مساحت محدوده دریاچه بر اساس طرح تفصیلی ۳۳۰ دریاچه به 130 هکتار و حجم مخزن ۱۱- ۹.۵ میلیون متر مکعب برآورد شده است. البته اعداد و ارقام متفاوتی در خصوص حجمو مساحت دریاچه در منابع مختلف ذکر گردیده است.

اصولا مدیریت چنین محیطهایی برخی ملاحظات زیست محیطی رامیطلبد که علاوه بر حفظ اکوسیستم کیفیت آب را تضمین نموده و در نهایت تولید محصولات شیلاتی را نیز در بر داشته است.بهره برداری معقول و پایدار از دریاچه و در شکل کلی مدیریت جامع در قالب انجام مطالعه و بررسی تحقق می یابد.اعمال مدیریت زیستی دریاچه ها بعنوان روشی علمی در بهبود کیفیت آب دریاچه ها سالهاست مورد توجه بوده وپس از آن بصورت کاربردی مور استقبال شدید قرار گرفت. بواسطهاهمیت کیفیت آب توجه بیش از پیش به این بخش از ضروریات بهره برداری ازدریاچه ها بشمار میرود. در این راستا شناخت زیستی وغیر زیستی دریاچه و بررسی وضعیت اکولوژیک آن میتواند ابزاری مناسب برای مدیریت وبهره برداری پایداربا تاکید بر حفظ کیفیت آب باشد.بمنظور شناخت اولیه از اکوسیستم آبی دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر) در زمینه های تولیدات اولیه و ثانویه، هیدروشیمی، فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، جلبکهای چسبیده به بستر، کفزیان،ساختار جمعیتی ماهیان و معرفی گونه های مناسب ماهی جهت صید تفریحی و ورزشی طرح مطالعات اکولوژیک دریاچه شهدای خلیج فارس تدوین گردید. این طرح بدلیل واقع شدن در شمال غرب و منطقه 22 شهرداری تهران و واقع شدن در منطقه مسکونی در حال گسترش از حساسیت ویژه ای برخوردار می باشد.

هدف اصلی از شناخت دریاچه چیتگر اعمال مدیریت اصولی به منظور بهره برداری معقول و پایدار از آن میباشد، همچنین با مطالعه و بررسی میتوان فعالیتهای شیلاتی را با حفظ کیفیت آب دریاچه کار آمد نمود تا در زمینه اشتغالزایی همچنین فعالیتهای توریستی توفیق حاصلگردد. در مطالعه حاضر تعیین وضعیت اکولوژیکی با هدف حفظ تنوع بیولوژی و کیفیت آب دریاچه در قالب بررسی فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، بی مهرگان کفزی و ارتباط آن با نوترینتها و پارامترهای فیزیکی آب، فراوانی نسبی ماهیان و توان تولید ماهی از اهمیت ویژه برخوردار است، که در نهایت با ارائه راهکار عملی استفاده بهینه از دریاچه را با توجه به سایر کاربریهای کنونی دریاچه میسر خواهد ساخت. از اینرو اهداف مطالعه حاضر به شرح زیر می باشد:

-تجزیه تحلیل پارامترهای فیزیکو شیمیائی آب و تعیین سطح تروفی دریاچه

-تعیین و تجزیه و تحلیل مواد آلی بستر

-تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش و زی توده کفزیان دریاچه

-تعیین تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش پلانکتون (زئوپلانکتون و فیتوپلانکتون)

-تخمین توان تولیدات دریاچه برمبنا کلروفیلaو اکسیژن محلول

نمونه برداری از پیکره محیط آبی دریاچه، از مهر 1392 تا آبان1393 در5 ایستگاه (ایستگاه 1 در ناحیه سرزیر،ایستگاه 2 در منطقه ورودی شمال شرقی ، ایستگاه 3 در عمیق ترین نقطه دریاچه در واقع قسمت میانی، ایستگاه 4در قسمت جنوب جزیره شمالی و ایستگاه5 در ناحیه کم عمق در قسمت شمال جزیره غربی) انجام گردید. (شکل 1، جدول 1).نمونه برداری از فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون،جلبکهای چسبیده به بستر، کفزیان و تولیدات اکسیژن 8 مرحله در ماههای مهر (13/7/ 92)، آذر (26/9/92)، بهمن ( 28/11/93)، اردیبهشت (30/2/93)، خرداد (25/3/93)، مرداد (20/5/93)، شهریور (24/6/93) و آبان (5/8/93) انجام گردید.

در بررسی فیتوپلانکتون یک لیتر آب از هر ایستگاه توسط سطلدر زمانهای مذکور برداشت شد و بررسی زئو پلانکتون 30لیتر آب توسط تور با اندازه سایز 30 میکرون فیلتر گردید و سپس توسط فرمالین 4 درصد تثبیت شدند. روشهای نمونه برداری و شناسایی نمونه ها براساس روشهای استاندارهای موجود بودند.

برای بررسی کفزیان وپلانکتون جسبیده به بستر، از 5 ایستگاه مطالعاتی سنگ های بستر دریاچه به مساحت 1600 سانتی متر مربع توسط غواص به قایق انتقال گردندید،سپس سنگ های هر ایستگاه در کیسه های پلاستیکی جداگانه به آزمایشگاه انتقال داده شدند. سنگهای بسترهر ایستگاه با استفاده از برس نرم و آب شستشو داده شد و در ظروف جداگانه انتقال و با فرمالین 4 درصد تثبیت گردیدند. جهت بررسی آزمایشگاهی حجم نمونه ها به لیتر رسانده شدند. شناسائی و تعیین فراوانی فیتوپلانکتون و زئوپلانکتون چسبیده به بستر مشابه روش پلانکتونی بوده است.

نمونه برداری از کفزیانبوسیله گرببا سطح مقطع 400 سانتی متر مربع انجام گرفت، در 5ایستگاه نمونه برداری با سه تکرار صورت پذیرفت، علاوه بر آن 3ایستگاه در ساحل شنی برداشت نمونه انجام گردید. نمونه ها با الک 5/0 میلی متری شسته شد و پس از فیکس شدن با فرمالین 4%در آزمایشگاه مورد بررسی قرار گرفتند. شناسایی و تعیین زیتوده آنها برای رسیدن به توان تولید طبیعی دریاچه برای تعیین رهاسازی ماهیان ماکرو بنتوز خوار بر اساس روشهای استاندار موجوداعمال شد.

نمونه برداری از عوامل هیدروشیمی درایستگاههای مذکور انجام شد. برخی در محل و بقیه در آزمایشگاه اندازه گیری شدند. نمونه برداری و اندازه گیری عوامل فیزیکی و شیمیایی آب با استفاده از روش کار استاندارد برای آزمایش آب ارائه شده توسط انجمن بهداشت عمومی آمریکا انجام گردید.

جهت تجزیه تحلیل آماری از نرم افزار آماریSPSSنسخه 16 و روش آنالیز واریانس یکطرفه برای عوامل غیر زیستی و روش ناپارامتری برای پارامترهای زیستی پلانکتون و کفزیان استفاده میگردد. آنالیز مولفه های اصلی جهت دسته بندی فراوانی گروههای زیستی انجام خواهد گردید. جهت تعیین همبستگی و ارتباطات بین فاکتورهای زیستی و متغییرهای محیطی از آنالیز تطبیق متعارفاستفاده گردید.

نتایج و بحث:

میانگین فراوانی سالانه فیتوپلانکتون در دریاچه چیتگر در حد بسیار پائین بوده است، فراوانی بین 24/0 تا 6میلیون سلول در لیتر و با میانگین 5/2 میلیون سلول در لیتر در نوسان بوده است. که در مقایسه با سایر دریاچه ها و منابع آبی بسیار کم بوده و نشان دهنده تولید کم دریاچه چیتگر است. براساس آنالیزPCA غالب گروههای فیتوپلانکتونی در دریاچه چیتگر از شاخهBacillariophyta ،Chrysophytaو از جنسهایCyclotella،Achnanthes ،Navicula ،DinobryonوSynedraبوده اند.دریاچه فاقد جنسهای شاخص آلودگی شدید نظیرPhacus،Trachelomonas وEuglenaبوده اند.برآورد میانگین زیتوده سالانه فیتوپلانکتون بر مبنا کلروفیلa نشان داد که میزان آن 11/0 میلیگرم در لیتر بوده است، که در مقایسه با سایر دریاچه ها بسیار کم بوده است.براساس مطالعات میزان تولیدات ماهی فیتوپلانکتونخوار بر حسب میزان زیتوده جلبکی در دریاچه چیتگر 5/14 کیلو گرم در هکتار بوده که این میزان در مقایسه با دیگر دریاچه های کشور بسیار ناچیز می باشد و نشاندهنده تولیدات اولیه کم دریاچه است.براساس شاخص وضعیت تروفی (Trophic state index) دریاچه های که میزان کلروفیلa آنها3>میکروگرم در لیتر و میزان شفافیت بیشتراز 4< متر (سطح تا بستر ) باشند.در طبقه بندی دریاچه های آبهای پاکیزه (Oligotrophic) قرار میگیرند. بر مبنا نتایج حاصله دریاچه چیتگر خصوصیات دریاچه های پاکیزه و کم تولید را نشان داده است. بررسی های پریقیتون در کناره ساحلی دریاچه نشان داد که تقریبا از شاخهCyanophyta و جنسهایOscillatoria،MicrocysistisوAnabaenaمیباشند. این جنسها قادر به تولید سم بوده اند و در صورت شکوفائی برای آبزیان و پستانداران بسیار خطرناک اند و آنها قادر به آسیب شدید به کبد آبزیان می باشد. میانگین فراوانی سالانه زئوپلانکتون در دریاچه چیتگر در مقایسه با دریاچه های دیگر در حد بسیار اندک بوده است، تغییرات فراوانی زئوپلانکتون بین 6 تا 700عدد در لیتر و میزان میانگین فراوانی سالانه زئوپلانکتون 72 عدد در لیتر بود، این در حالیست بر اساس مطالعات پیشین میانگین فراوانی زئوپلانکتون در دریاچه شورابیل ( 6500 عدد در لیتر)،الخلج و ارسباران (1800 عدد در لیتر)،ارس (1500 عدد در لیتر) چندین برابر بوده است. از نظر تنوع گروههای زئوپلانکتون، دریاچه چیتگر با میزان 37 گروه بیشترین تعداد جنس را در مقایسه با مطالعات پیشین داشته است، گروههای زئوپلانکتونی شناسائی شده در دریاچه های مهاباد، ماکو، دشت مغان مشابه مطالعه حاضر بوده است.دریاچه چیتگر با میزان میانگین 06/0 میلیگرم در لیتر فسفر کل، جزء دریاچه های مزوتروف باید طبقه بندی شود.بطورکلی فسفر کل بندرت با غلظتهای بالا در دریاچه های آب شیرین وجود دارد و مقدار آن در اکوسیستمهای طبیعی بین 005/0 و 02/0 میلی گرم در لیتر در نوسان می باشد.دریاچه چیتگر میانگین نیتروژن کل06/2 میلیگرم در لیتر طی مدت مطالعه بوده که در مقایسه با مطالعات پیشین در دریاچه دشت مغان 05/1 میلی گرم در لیتر، دریاچه تهم 41/0 میلی گرم در لیتر ، زیاد بوده است. بعلت بالا بودن نسبت نیتروژن به فسفر، پارامتر فسفر نقش محدود کنندگی را ایفاء کرده و سطح تروفی را حدپایین نگه داشته است. بطورکلی بر اساس یافته های حاضردریاچه چیتگر در طبقه بندی اکوسیستمهای با سطح تروفی بسیار پائین و در رده آبهای پاکیزه قرار گرفته است.برآورد توان تولید ماهی تقریبا 123 کیلوگرم و برای کل دریاچهحدود 16 تن تخمین زده شد، که این مقدار تولید ماهی از سایر دریاچه های آب شیرین کشورکمتر بوده است.غالب ماهیان دریاچه چیتگر از ماهیان غیر بومی(آمور نما، تیزکولی و مروارید ماهی) بوده و عموما براساس رفتار اکولوژیک شان باعث افزایش سطح تغذیه گرائی در دریاچه میگردد.

دستور العمل فنی و توصیه ترویجی:

از آنجائی که دریاچه چیتگر در موقعیت جغرافیائی بسیار عالی گردشگری غرب تهران قرار گرفته و بدلیل قابل دسترسی راحت به این مکان، صید ورزشی میتواند نقش بسیار عالی در آرامش و تقویت روحیه مردم داشته باشد. در این راستا ایجاد سایتهای تفریحی جهت صید ورزشی برای گونه های متفاوت کپورماهیان پیشنهاد میگردد، تا مازاد کپور تولید شده به دلیل امکان تکثیر طبیعی آن در دریاچه، صید گردد و اکوسیستم تعادل خود را حفظ نماید. براساس شرایط حاکم در دریاچه صید تفریحی به دو روش توصیه میشود، صید در منطقه ساحلی اطراف دریاچه و صید در داخل قایق در میان دریاچه امکان پذیر می باشد. جهت فعالیت ماهیگیری مناطق کم عمق دریاچه در فاصله 5/1 تا 5/4 متر بدلیل وجود منابع غذائی زنده نظیر لارو حشرات و جلبک توصیه میشود. جایگاه صید را باید در مناطق ساکت و بدور از رفت وآمد باشد. بنابراین برای ایجاد سایتهای صید ماهیان در دریاچه جزایر از جمله مکانهائی است که صید ورزشی ماهیان در آن امکان پذیر می باشد، چون مکانی دور از شلوغی بوده و امکان استفاده از قلاب در عمق بیشتر را ( بدلیل بستر قلوه سنگی دریاچه) امکان پذیر میسازد.

بطورکلی بر اساس یافته های حاضر دریاچه چیتگر در طبقه بندی اکوسیستمهای با سطح تروفی بسیار پائین و به لحاظ تولید آبزیان بسیار فقیر قرار گرفته است. جلوگیری از غذا دهی ماهیان دریاچه توسط گردشگران و ممانعت از ریختن زباله در دریاچه از عواملی است که میتواند تا حدی سطح تروفی دریاچه را پایدار نگهدارد. بررسی پراکنش و تعیین زیتوده پریفیتون های دریاچه چیتگر بنظر میرسد ضرورت داشته است، اگر چه در سال اول تاسیس این دریاچه میزان آن کم بوده ولی طی سال 1393 ناظر رشد و نمو آنها بخصوص در نواحی کم عمق و کنارهای دریاچه بوده ایم. بررسی های پریقیتون در کناره ساحلی دریاچه نشان داد که تقریبا جنسها قادر به تولید سم بوده اند و در صورت شکوفائی برای آبزیان و پستانداران بسیار خطرناک اند و آنها قادر به آسیب شدید به کبد آبزیان می باشد. یکی از راههای جلوگیری از افزایش جلبکهای سمی مبارزه بیولوژیک با آنها می باشد. این روش در بسیاری از دریاچه های آب شیرین دنیا نتیجه بخش بوده است، مطالعات نشان داد، ماهیان فیلتر کننده فیتوفاگ و بیگ هد باعث کاهش در تراکم جلبک های سیانوفیت ها و کاهش تراکم زئوپلانکتون که عمدتا از کوپه پودا و کلادوسرامیگردند، دریاچه هائی که دارای ماهیان فیلتر کننده هستند، میزان تراکم فیتوپلانکتون (جلبک) و زئوپلانکتون تا 10 برابر کمتر از اکوسیستمهای فاقد ماهیان پلانکتوخوار بوده اند. در دریاچه چیتگر تغذیه بیشترکپور نقره ای از جلبک سبز وآبی در مقایسه با تیزکولی و ماهی مروارید نشان داد، بطوریکه ماهی فیتوفاگ چند صد برابر بیشتر از ماهیان مهاجم و غیر بومی از جلبک سبز-آبی تغذیه مینماید. بر اساس مطالعات ماهیان دریاچه چیتگر، غالب ماهیان صیده شده آن از؛ ماهی حوض، آمور نما، تیزکولی و مروارید ماهی تشکیل داده است، از اینرو جهت کنترل بیولوژیک این گونه ماهیان و جلوگیری از روند شیوع بیماری، یوتریفیکاسیون، شکوفائی پلانکتونی و افزایش نوترینت ها در دریاچه چیتگر، با توجه به شرایط دمائی مناسب دریاچه چیتگر معرفی اردک ماهیتوصیه گردید. این ماهی از افزایش جمعیت ماهیان مهاجم جلوگیری نموده و جمعیت آنها را به میزان قابل توجهی کاهش خواهد داد و شرایط را برای افزایش رشد کپور نقره ای جهت کنترل شکوفائی جلبکی مهیا خواهد نمود و باعث ایجاد یک اکوسیستم پایدار خواهد بود.

ویژگی مناطق کاربرد توصیه ترویجی:

دریاچه چیتگر یا دریاچه شهدای خلیج‌فارس دریاچه‌ای مصنوعی است که در شمال غرب تهران و درمنطقه 22 شهرداری تهرانواقع شده‌است.مساحت این دریاچه ۱۳۰ هکتار است و در مجاورت آن ۱۲۰ هکتار مجموعه تفریحی نیز در پهنه خشکی ایجاد شده است. دریاچه مصنوعی چیتگر در شمالپارک جنگلی چیتگرقرار گرفته و جنوب دریاچه بهآزاد راه تهران-کرج، شمال آن بهبزرگراه همت، شرق آن بهبزرگراه آزادگانمی‌رسد و از غرب به بافت مسکونیمنطقه ۲۲ شهرداری تهرانمحدود می‌باشد.منبع تأمین آب دریاچه رودخانه کن می‌باشد و به واسطه سیکل بسته و ایزوله سامانه انتقال آب آن هیچگونه آب دیگری وارد دریاچه نمی‌شود.دریاچه چیتگر و پارک جنگلی چیتگر به دلیل قرارگرفتن در مسیر بادهای غربی- شرقی تهران می‌توانند، علاوه بر تلطیف هوا و بالا بردن رطوبت در سطح شهر تهران با استقرار کاربری‌های تفریحی - گردشگری مناسب سهم به سزایی در جذب گردشگران داخلی و خارجی داشته باشد.جزایر تفریحی، جزایر حیات وحش، جزایر آموزشی، اسکله قایقرانی، پارک آبی، باشگاه ورزش‌های آبی،اسکله تفریحی،امکانات خدماتی رفاهی، شهربازی و امکانات اقامتی از جمله امکانات تفریحی این مجموعه می‌باشد.این دریاچه همچنین علاوه بر ایجاد چشم‌اندازهای زیبا و منحصربه‌ فرد می‌تواند سبب کاهش خطرات ناشی از سیلاب‌های فصلی و همچنین تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی گردد.

تعداد بازدید:140
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور می باشد

Designed by taJan System Co